OCOP là chương trình gì
OCOP là viết tắt của "Mỗi xã một sản phẩm", một chương trình phát triển kinh tế nông thôn của Nhà nước. Ý tưởng gốc rất đơn giản: mỗi địa phương đều có sản phẩm đặc trưng, nhưng phần lớn bán ở dạng thô, không nhãn mác, không câu chuyện, nên giá trị thấp. Chương trình giúp các sản phẩm đó được chuẩn hoá về hồ sơ, bao bì, chất lượng và cách kể chuyện để bán được xa hơn.
Sản phẩm muốn tham gia phải nộp hồ sơ cho hội đồng đánh giá. Hội đồng chấm điểm theo bộ tiêu chí chung rồi phân hạng theo thang sao. Hạng sao càng cao thì cấp công nhận càng lên trên: phần lớn sản phẩm rau củ quả được công nhận ở cấp huyện hoặc cấp tỉnh, còn hạng cao nhất do cấp trung ương xem xét.
Một điểm ít người để ý: giấy chứng nhận OCOP có thời hạn. Hết hạn mà không đánh giá lại thì sản phẩm không còn được coi là sản phẩm OCOP đang hiệu lực, dù bao bì vẫn in logo cũ.
Điều hay bị hiểu nhầm nhất
Trong các cuộc trao đổi với bếp ăn trường học và đơn vị phân phối, câu hỏi thường gặp nhất là: "Rau này có OCOP không?" — và ẩn sau câu hỏi đó thường là một câu khác: "Rau này có an toàn không?". Hai câu này không cùng nghĩa.
Sao OCOP cho biết sản phẩm đã được đánh giá và phân hạng trong khuôn khổ một chương trình phát triển sản phẩm địa phương. Nó không thay thế giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, không thay thế chứng nhận VietGAP, và cũng không phải kết quả kiểm nghiệm mẫu rau.
Nói cách khác: một sản phẩm đạt OCOP vẫn phải có hồ sơ an toàn thực phẩm riêng, và hồ sơ đó mới là thứ trả lời câu hỏi về an toàn. Nếu đơn vị mua cần bằng chứng an toàn, hãy yêu cầu đúng loại giấy tờ đó thay vì suy ra từ sao OCOP.
Ba loại giấy tờ, ba câu trả lời khác nhau
Cách phân biệt dễ nhất là hỏi: mỗi tờ giấy này trả lời câu hỏi gì?
Giấy chứng nhận OCOP trả lời: sản phẩm này đã được địa phương đánh giá và xếp hạng ở mức nào trong chương trình. Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm trả lời: nơi sơ chế, đóng gói có đáp ứng điều kiện vệ sinh theo quy định hay không. Chứng nhận VietGAP trả lời: quy trình canh tác tại vùng trồng có tuân theo bộ thực hành nông nghiệp tốt hay không.
Ba câu hỏi khác nhau, ba cơ quan hoặc tổ chức khác nhau cấp, ba thời hạn hiệu lực khác nhau. Không tờ nào thay được tờ nào. Khi làm hồ sơ thầu cho bếp ăn tập thể, thiếu đúng một tờ là hồ sơ bị trả lại, dù hai tờ kia đầy đủ.
Sao OCOP được chấm trên những gì
Bộ tiêu chí OCOP chấm trên nhiều nhóm, không chỉ riêng chất lượng sản phẩm. Hội đồng xem xét năng lực tổ chức sản xuất, nguồn nguyên liệu, câu chuyện sản phẩm, thiết kế bao bì nhãn mác, khả năng tiếp cận thị trường, và cả mức độ đầy đủ của hồ sơ pháp lý kèm theo.
Điều này giải thích một hiện tượng khiến nhiều người mua bối rối: hai sản phẩm cùng hạng sao vẫn có thể rất khác nhau. Một sản phẩm có thể được điểm cao nhờ bao bì và câu chuyện tốt, trong khi sản phẩm kia mạnh về quy trình canh tác. Cùng ba sao, nhưng điều kiện bảo quản và cách tổ chức thu hoạch có thể khác hẳn.
Vì vậy sao OCOP hữu ích để nhận diện sản phẩm địa phương đã được chuẩn hoá ở mức nhất định. Nó không đủ để kết luận về một lô hàng cụ thể sẽ giao vào bếp ăn sáng thứ Hai tuần sau.
VietGAP nói điều mà OCOP không nói
Với bên mua quan tâm tới quy trình canh tác, VietGAP là văn bản gần với mối quan tâm đó nhất. Bộ thực hành này đặt ra yêu cầu về chọn vùng trồng, nguồn nước, sử dụng vật tư đầu vào, ghi chép nhật ký, thời gian cách ly sau khi phun thuốc bảo vệ thực vật, và điều kiện thu hoạch.
Điểm cần lưu ý khi đọc chứng nhận VietGAP: nó cấp cho một vùng trồng và một nhóm sản phẩm cụ thể, trong một khoảng thời gian cụ thể. Chứng nhận của vùng trồng A không mặc nhiên áp dụng cho rau lấy từ vùng trồng B, kể cả khi cùng một hợp tác xã đứng tên.
Vì vậy khi nhận chứng nhận VietGAP từ nhà cung cấp, nên đọc kỹ ba dòng: phạm vi áp dụng, danh mục sản phẩm và ngày hết hiệu lực.
Sản phẩm OCOP của HTX Ba Chữ
Theo hồ sơ HTX đang lưu, HTX Ba Chữ có 7 sản phẩm được cấp giấy chứng nhận OCOP: bầu sao, cải bó xôi, cải canh, cải ngồng, mướp hương, rau muống và xà lách xoăn. Bản chụp các giấy chứng nhận này được đăng công khai trong hồ sơ chất lượng của HTX để đơn vị mua tự đối chiếu, và danh mục đầy đủ nằm ở trang sản phẩm.
HTX đăng bản chụp để minh bạch, nhưng không dùng bản chụp thay cho việc xác nhận hiệu lực. Trước khi đưa thông tin này vào hợp đồng hay hồ sơ thầu, đơn vị mua nên đề nghị HTX xác nhận tình trạng hiệu lực tại thời điểm giao dịch.
Các sản phẩm khác trong danh mục cung ứng của HTX không có nghĩa là kém hơn; chỉ là chúng chưa tham gia hoặc chưa hoàn tất quy trình đánh giá OCOP.
Bên mua nên hỏi những gì
Với bếp ăn trường học, nhà hàng hay đơn vị phân phối, danh sách cần hỏi thường gồm bốn nhóm. Một là giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm của nơi sơ chế đóng gói. Hai là chứng nhận VietGAP hoặc tương đương còn hiệu lực, kèm phạm vi áp dụng. Ba là kết quả kiểm nghiệm gần nhất nếu hồ sơ thầu yêu cầu. Bốn là dữ liệu truy xuất của chính lô hàng sẽ nhận.
Một ví dụ cụ thể: bếp ăn của một trường tiểu học cần lập hồ sơ nguồn gốc cho đoàn kiểm tra. Nếu chỉ nộp giấy OCOP, đoàn kiểm tra sẽ hỏi tiếp về điều kiện an toàn thực phẩm của cơ sở đóng gói và về nguồn gốc lô rau đã nhận hôm đó. Ba câu hỏi, ba loại bằng chứng khác nhau.
Kinh nghiệm thực tế: nên xin đủ bộ giấy tờ ngay khi ký hợp đồng, ghi rõ ngày hết hiệu lực vào lịch, và hẹn nhà cung cấp gửi bản cập nhật trước khi hết hạn. Đợi tới lúc đoàn kiểm tra tới mới đi xin thì thường không kịp. Đơn vị cần trao đổi cụ thể có thể gửi yêu cầu báo giá.
Thứ mà không giấy chứng nhận nào thay được
Mọi chứng nhận nêu trên đều áp dụng cho một dòng sản phẩm, một vùng trồng hoặc một cơ sở, trong một khoảng thời gian. Không tờ nào nói cho bạn biết kiện rau đang nằm trong kho lạnh sáng nay được thu hoạch ngày nào và hạn dùng tới bao giờ.
Đó là lý do HTX Ba Chữ in mã QR trên tem của từng lô đóng gói. Quét mã sẽ ra vùng trồng, ngày thu hoạch, ngày đóng gói, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản mà HTX đã phát hành cho đúng lô đó. Nếu lô bị thu hồi, trang tra cứu hiện cảnh báo thay vì thông tin bình thường.
Cách dùng hợp lý nhất là kết hợp: chứng nhận trả lời câu hỏi về năng lực và quy trình của nhà cung cấp, còn mã QR trả lời câu hỏi về chính kiện hàng đang cầm trên tay.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm đạt OCOP có đồng nghĩa với an toàn thực phẩm không?
Không. OCOP là chương trình đánh giá và phân hạng sản phẩm địa phương. Hồ sơ an toàn thực phẩm là loại giấy tờ riêng, do cơ quan khác cấp, và cần được yêu cầu riêng.
OCOP 3 sao khác 4 sao và 5 sao ở điểm nào?
Khác ở tổng điểm đánh giá và cấp công nhận. Hạng càng cao thì yêu cầu về hồ sơ, quy mô sản xuất và khả năng thị trường càng chặt. Đây vẫn không phải thang đo mức độ an toàn của sản phẩm.
HTX Ba Chữ có bao nhiêu sản phẩm đạt OCOP?
Theo hồ sơ HTX đang lưu, có 7 sản phẩm: bầu sao, cải bó xôi, cải canh, cải ngồng, mướp hương, rau muống và xà lách xoăn. Hiệu lực giấy chứng nhận cần được HTX xác nhận tại thời điểm giao dịch.
Giấy chứng nhận OCOP có hết hạn không?
Có. Giấy chứng nhận OCOP có thời hạn và cần đánh giá lại khi hết hạn. Bao bì in logo OCOP không đồng nghĩa với việc chứng nhận đang còn hiệu lực.
Làm sao kiểm tra thông tin của một lô rau cụ thể?
Quét mã QR in trên tem của kiện hàng để xem vùng trồng, ngày thu hoạch, ngày đóng gói, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản mà HTX đã phát hành cho đúng lô đó.